یادداشت سیاسی سیاسی دیدگاه ادبیات زنان جهان بخش خبر گفتگو آرشیو  
  اجتماعی اقتصادی مساله ملی یادبود کارگری گزارش حقوق بشر ورزش گوناگون پاورقی  
   

درماندگی، و آیا گشودگی؟!
یادداشتی بر کتاب "درویش پنجم" از "رهنورد زریاب"، نویسنده ی افغان نشر زریاب


مهین میلانی


• آیا می توان گفت که رهنورد زریاب، با احاله ی عمو به شکل یک جادوگر و اعجاز نما، به چنین راهکارهایی اعتقاد دارد؟ آیا تکیه برسوسیالیسم شوروی و جنگ های چریکی چگوارا را می توان حمل کرد بر اینکه نویسنده هنوز براین آلترناتیوهایی که آزمایش خود را پس داده اند نگاهی خوش بینانه دارد؟ آیا جادوگری عمو نشان از آن دارد که نویسنده چنین راه حلی را از آستین بیرون می آورد؟ ...

اخبار روز: www.akhbar-rooz.com
دوشنبه  ۲۱ فروردين ۱٣۹۶ -  ۱۰ آوريل ۲۰۱۷


 
 


آیا می توان گفت که رهنورد زریاب، با احاله ی عمو به شکل یک جادوگر و اعجاز نما، به چنین راهکارهایی اعتقاد دارد؟ آیا تکیه برسوسیالیسم شوروی و جنگ های چریکی چگوارا را می توان حمل کرد بر اینکه نویسنده هنوز براین آلترناتیوهایی که آزمایش خود را پس داده اند نگاهی خوش بینانه دارد؟ آیا جادوگری عمو نشان از آن دارد که نویسنده چنین راه حلی را از آستین بیرون می آورد؟ آیا اینکه ستمگری از دیدگاه درویش پنجم در نهایت از یک منبع ریشه می گیرد (و در اینجا شروربودن ذاتی بشر و غیرقابل مداوا بودن این شر در جهان) که عملکردهایی مشابه در ستمگران ایجاد می کند و یا آنان را که آزرده شده اند در یک وضعیت و روحیه قرار می دهد، سیاه و سفید کردن قضایاست و ندید سایه های خاکستری در این طیف؟

با طرح نمونه هایی از فجایع تاریخی از کالیگولا، نرون، شاه اسماعیل صفوی، و آدمی که کرگدن می شود در اثر یونسکو و غیره، درویش پنجم نتیجه گیری می کند که هر آدمی فطرتا شرور است. " آدمی آدم است. یک جانور بی شاخ و دم است. فرهنگ و شیوه های زندگی پرده های رنگارنگی استند که چیزی را می پوشانند." (ص.٣۰) و اگر موقعیت فراهم شود پیرمرد مظلومِ توی باغ نیز می تواند همان کند که کالیگولا و اگر دیگران به " پیرمرد کمک می کنند برای اینست که خودشان را ارضا کرده باشند". و بخشاً از این رو "همه چیز مضحک و بی معنی است". و این اعتقاد هست که ما در دوره ای هستیم که هرنوع اقدامی بی فایده است. زیرا در دوره ی شر به سر می بریم و بدین رو عمو که دستی در جادو و معجزه یافته است کمک به زنده ماندن " توره" در جنگ نمی کند.
از طرفی " توره" و پسر درویش پنجم نمونه ای از انسان هایی والا هستند که با سرمایه داری و ظالمان می جنگند. و در این جا سوسیالیسم و هم چگواریسم تقدیر می شود و به عنوان آلترناتیر سرمایه داری تکریم. و کینه توزی برای تلافی بدی و ستم یک امر پسندیده تلقی می گردد زمانی که عمو، پدر و پدر بزرگ را به علت پیروی از سنت و در نتیجه محروم کردن وی از دست یافتن به عشقش مرال، با استفاده از جادو و از راه دور درخواب می کشد.
در این میان آدم های خوب داستان، مرال و یولدوز و عمو و باغبان ( به گفته ی درویش پنجم: درویشان اول تا چهارم) و در نهایت راوی داستان، که همراز شب های عرق خوری درویش پنجم و دریافت کننده ی زندگی نامه های اوست، و درواقع او را می توان درویش ششم نامید، همگان از ویژگی های مشابهی برخوردارند. اندوهشان را به یک شکل نشان می دهند و عاقبتی شبیه یکدیگر دارند.

"امشب هم گذشت و
کسی ما را نکشت"

اگر از منظری و کلیتی عمومی تر به آنچه در این کتاب می گذرد نگاه کنیم، شاید می بایست به شرایط افغانستان در مجموع نظر اندازیم. آنچه که افغانستان دست کم در ۵۰ سال گذشته روبرو بوده است، از حوادثی که بر سرش آمده است و کماکان هنوز بمب ها بر روی زمین گاهی می ترکند و عملیات انتحاری و ترور هرروز در گوشه و کنار این کشور لرزه بر تن مردم می اندازد ("نورمحمد نور نیا" شاعر در فیس بوکش قبل از نوروز نوشت: امشب هم گذشت و/ کسی ما را نکشت)، هنوز طالبان و هم داعش حکمرانی می کنند اگر چه ظاهرا ۱٣ سال پیش از این دست طالبان از افغانستان برچیده شده است، افغانستان را می توان گرفتار تراماهایی از انواع گوناگونش دانست که ناشی از فجایع و تراژدی های پی درپی و بی وقفه ی کمرشکن بوده است. تراماهایی که در جان و تن همه ی افغانی ها بدون استثناء سخت رسوب کرده است. آن چنان رسوب کرده است که شاید تا چند نسل بعد تر، حتی اگر فرجی گشوده شود، نمی توان این رسوبات را زدود. رسوباتی که بی اعتمادی، ترس، تنهائی، وحشت، حس بی امنیتی و در مجموع ناامیدی به کل زندگی و آینده را در همه ی مردم افغانستان لایه به لایه خانه زاد کرده است. در میان همه ی اقشار از گردانندگان مملکت تا عادی ترین فرد جامعه.

جنگ با شوروی و بلافاصله جنگ با طالبان اجازه ی نفس کشیدن به مردم افغانستان نداده است. جنگ قبایل و اِعمال سنت فاناتیک و رسومات رادیکال مذهب اسلام فرصت نداد تا دولت در شرایط آرام تر کشور را به تدریج ترمیم کند و بسازد، فقر را کاهش دهد، زمین های وسیع و دست نخورده ی کشاورزی و معادن خود را به یک منبع عظیم درآمد برای بهبود زندگی مردم تبدیل کند. خود نیز چون بقیه ی مردم در چنان شرایط و وضعیت میانی قرار گرفته است که می توان گفت حتی قدرت اندیشیدن را از دست داده است.
قابل ذکر است که در اینجا قصد بر توجیه آن اعمال غیردموکراتیک و غیر طبیعی و نابخردی و ارتشاء و غیره از جانب دست اندرکاران دولتی نیست. به اندازه ی کافی نویسندگان افغان که حتی الامکانِ تیز هوشی خود را به کار می گیرند، انتقادات لازمه را از بدکاری ها ارائه می دهند. در اینجا قصد نگاه به آن روح و حالی است که فضای عمومی افغانستان را در بر گرفته است.

این فضا بخشا همان فضائی را دارد که دوران بعد از جنگ جهانی دوم اروپا با آن مواجه شده بود و بخصوص در آلمان که از مردم هیچ حرکتی دیده نمی شد. آنها فقط نگاه می کردند. مات و مبهوت بودند. مرال از مکان آباء و اجدادی اش کنده شده است. به جایی پرتاب شده که به او تعلق ندارد. آنا هارنت نیز مجبور شد به آمریکا برود. او می گفت من از کشورم فقط زبانم را با خودم دارم. او پرت شده بود به جایی که جای او نبود. و هم اوست که مطرح می کند که مردم آلمان حتی آیشمن از خود حرکت نداشت، نمی توانست فکر کند. او فقط انجام وظیفه می کرد. و هایدگر می گوید: ما شیوه ی چگونه زیستن را از دست داده ایم. ما قدرت اندیشیدن را از دست داده ایم. وقتی مات و مبهوتیم و قدرت اندیشیدن را نیز از دست داده ایم، و ترس مردن همواره با ماست، و هیچ امید و اعتمادی نه به زندگی و نه به آینده نیست، سرگشتگی و درماندگی محصول این تراژدی ها و این فاجعه هاست که یکی و دو تا نبوده است. به هرجایش که نگاه کنی لنگ است.
لذا، زمانی که هیچ حرکتی از ما سر نمی زند، مانند درویش پنجم سرگردان این کشور و آن کشور می شویم. و نمی دانیم چرا. او فکر می کرد از خودش فرار می کند. و در اینجا همه چیزش را از دست داده است به جز یک تکه زمین و همسر و بچه ای که آن هم به دلیل آن گذشته ی تراژیک اجازه نمی دهد که بخواهد اندکی به حال بیاندیشد، به صورتی که زن وفرزند اینجا گویی هیچ نیستند. و او تنها دلخوشی اش همان انقلاب سوسیالیستی شوروی است اگر چه ناکام ماند و امید می بندد به اینکه شاید یک انقلاب سوسیالیستی دیگر رخ بدهد و این بار رنگ زندگی و انسانیت و دموکراسی واقعی را داشته باشد، در عین حال که معتقد است دنیا را شر فراگرفته و هیچ عاملی نمی تواند آن را تغییر بدهد. آن گذشته های تراژیک جایی برای روح زندگی برجا نمی گذارد. دیگر جایی برای اندیشیدن و حرکت نمی گذارد.
و حرکت های مرال بنا برخواست های طبیعی اش نیست. فقط زمانی که اسب ترکمنی رخ می نماید و هیچ کس نمی تواند او را به راه بیاورد، مرال جان می گیرد. نشانه هایی از آن خانه ای که در آن سکنی گزیده بود در آن معنا پیدا می کند. اسب او را به کنش هایی وامی دارد که از اصل مرال برمی آید: زندگی اصیل او در ترکمن صحرا، در دل شب با آتش افروخته. هم زبانی و همدلی و خیزش بر روی اسب او را زنده می کند. مرال در واقع با وجود اسب جهانش را تا حدی باز می گشاید. و حال می توان گفت که دیگر آن زن گم و گور شده در مکانی غریبه نیست. حضور دارد. هایدگر می گوید: " حضور زمانی هست که فقط گشایش تسلط داشته باشد" (ص ٣٨۹ ترجمه ی انگلیسی هستی و زمان). ازدواج اجباری با مردی که دوستش نمی داشت نیز به شکلی دیگر او را در جایی قرار می دهد که جای خود او نیست. نه آن خانه ای که باید در آن مسکن گزیده باشی تا بتواند بگوید: " من درخانه ام سکونت دارم. پس هستم".

" عمل کلامی
هم چون افسانه سازی خلاق یا اسطوره سازی"

اما وقتی جادو را نویسنده این وسط برایش جا باز می کند یعنی از دل این درماندگی یک سوسوی امیدی نور می پراکند. اگرچه اعتقاد به ترمیم خرابی ندارد، به توهمات، به جادو و اعجاز، نه که روبیاورد، به اعتقاد من تعالی یک فکر و آرزوست که می تواند توسط آدم هایی که مفاهیم نظری نابرابری و زور را درونی کرده اند، و این همه تراژدی را در پشت سر چون دنباله ای همیشگی با خود می کشند، پس از سال ها باز نمود یابد. امید به اینکه کسانی و شیوه هایی در آینده بوجود خواهند آمد و به گفته ی کانت یک نوع خود عاملیت فراهم خواهد شد که حالا خودش تاریخ خودش را می سازد. و به همان صورت که می خواهد، بنا به مصلحتی که می بیند، عمو از راه دور پدر و برادر را درخواب می کشد که انتقامش را گرفته باشد و این مانند همان چکشی است که نیچه وارد می کند برارزش های موجود، در حالی که " توره" ی قهرمان را می گذارد درجنگ کشته شود تا از این زندگی مصیبت بار دورش نگاه دارد.
برگشت عمو به سوی عشق یک حرکت است. کینه توزی اش نیز یک حرکت است اگر چه ما اعتقاد نداشته باشیم که با کینه توزی کاری صورت می گیرد و مانند نیچه معتقد باشیم که "مردمانی که منحط هستند و به دنبال کین خواهی، از آنها چیزی جز دین خشن ایجاد نخواهد شد". رفتن به بولیویا از جانب پسر درویش پنجم نیز یک حرکت است در زمانی که چه گوارا یک قهرمان بود. اگرچه حالا رسم و سیاق او دیگر کاربردی ندارد. در اینجا نه خط و مشی چه گوارا که آن حرکت قاطع و رزمندگی و جوشش که نشانی از آن درماندگی و بینوایی ندارد، و به گفته ی ژیل دولوز نتیجه ی ممتد آن است، مد نظر قرار می گیرد. نتیجه ای که به گفته ی نیچه عبور او را ممکن می سازد. در یک گشودگی قرار می گیرد که مسیر سفر و عبور از شر را مهیا می نماید.

" توره" قهرمان پیر برای یولدوز یک آرزو ست زیرا او سربازی بود که با ظالمین می جنگید. اگر چه ما امروز جنگ را چاره ی کار در این دور و زمانه ندانیم و راهکارهایی دیگر فراراهمان باشد. " توره" برای یولدوز همان ابرانسان نیچه (زرتشت) است. یعنی یک شخصیت افسانه ای. همان اصل متعالی نیچه است که یولدوز برای خود گشوده است. یعنی در زمانه ای که روح قهرمانانه از دست رفته است و شر در همه جا سفره انداخته، یک روح آزادی، نیهیلیسم به معنای دنبال معنا بودن، و گردیدن را برپا می دارد. دولوز از آن به نام " یک عمل کلامی هم چون افسانه سازی خلاق یا اسطوره سازی" (ص. ٣٣٣-٣٣۶ سینما۲ متن فرانسوی) نام می برد که به دنبال دروغ و ظواهر و اجبار خود را در واقع رها می کند. " داده های بصری در لایه های روی هم انباشته شده...... سازمان دهی می شوند، که به طور مداوم به هم ریخته ، با شکوفائی های متغیر، با روابط عمل معکوس، زیر فشارها ، افسردگی ها، سقوط ها، مانده زیر آوارها، از آن جائی که عمل کلام بیرون می آید، از گوشه ی دیگری سربرمی آورد" (همان).
این که یولدوز خود را نمی خواهد بسپرد به دست هر مردی که به گفته ی درویش پنجم هسته ی شر را در درونش دارد، ذهن گشوده ی اوست نسبت به سنت و فشار و ظلم و تبعیض. خود را نمی خواهد در حصار آن سنت های گذشته بیاندازد. ترجیح می دهد دررویای یک کس، یک کس که کس باشد همواره به سر برد تا اینکه تن به ناخواسته ی اجباری دهد. و در نهایت با رویایش نیز می میرد. یعنی نهایت زندگی. او با رویای " توروه" افسانه ای را که نیچه از آن نام می برد می سازد. و مرال نیز سرانجام بازمی گردد به همان جا که تعلق دارد. پس از سال ها حس درماندگی که حرکت را از او گرفته و اورا فقط به تماشاگری تبدیل کرده بود. " تبسم - خنده، نه خنده، نه تبسم " هم چون مردم بعد از جنگ در آلمان، ویژگی چهره ی او و بقیه ی "دراویش" بود و می بایست زمانش برسد که این بهت و تماشاگری به قوه ای تبدیل شود تا او را از جا بر کند. و به عبارتی مراحل صیرورت خود را از زمان وقوع حوادث پی در پی تراژیک تا زمانی که مدت ها به گفته ی دولوز چون خواب گردانان، هذیان زده ها، مغناطیس شده ها مات و مبهوت است، دریابد که چه کند تا اینکه به تدریج به آنجائی می رسد که روشنگری حاصل می شود و گشودگی که هایدگر از آن سخن می گوید سرباز می کند. و با رفتنش در نهایت اسطوره می شود. در واقع اگر تاکنون این درویش ها همچون اشیائی بودند که مورد استفاده ی دیگران قرار می گرفتند حالا این اشیاء جان گرفته اند و خود فرمان خود را در دست دارند. ژیل دولوز در کتاب تصویر- زمان خود (ص. ۲۹۹ سینما۲ متن فرانسوی) با نمونه گرفتن از کتاب "از کالگاری تا هیتلر" اثر زیگفرید کراکوئر نشان می دهد چگونه یک ماریونت جایگزین بدن انسان می شود. این بَدَنیست که با صدایی که به او نسبت داده می شود غریبه است. و توضیح می دهد که این یعنی که کلیتی وجود ندارد. رژیم از هم گسیخته شده است. " ماریونت و سراینده - بدن و صدا - نه یک کلیت و نه یک فرد را بوجود می آورند"، بلکه یک اتومات را ایجاد می کنند که آن فرد را نمایندگی نمی کند.

milanimahin.blogspot.ca


اگر عضو یکی از شبکه‌های زیر هستید می‌توانید این مطلب را به شبکه‌ی خود ارسال کنید:

Facebook
    Delicious delicious     Twitter twitter     دنباله donbaleh     Google google     Yahoo yahoo     بالاترین balatarin


چاپ کن

نظرات (۰)

نظر شما

اصل مطلب

بازگشت به صفحه نخست